Ceza Hukuku Sözlüğü

Tebligatta, iddianamede ya da duruşmada karşınıza çıkan terimlerin sade açıklamaları. Yanında kanun maddesi olan terimler için ilgili yazıya da geçebilirsiniz.

A

Adli kontrol CMK m.109

Tutuklamaya göre daha hafif bir koruma tedbiridir. Şüpheli veya sanık serbest kalır ama yurt dışına çıkış yasağı, belirli günlerde karakola giderek imza vermek ya da konutundan ayrılmamak gibi yükümlülükler altına girer. Ayrıntı →

Adli para cezası TCK m.52

Hapis yerine ya da hapisle birlikte verilebilen parasal yaptırımdır. Önce gün sayısı belirlenir, ardından bu sayı kişinin ekonomik durumuna göre belirlenen günlük miktarla çarpılır.

Adli sicil 5352 s. Adli Sicil Kanunu

Kesinleşmiş mahkûmiyet kararlarının kaydedildiği resmî kayıt sistemidir. Kayıtların ne zaman silineceği ve kimlerin bu bilgilere ulaşabileceği kanunla düzenlenir.

Adli tatil CMK m.331

Her yıl 20 Temmuz'da başlayıp 31 Ağustos'ta biten dönemdir. Tutuklu dosyalar ve ivedi işler bu dönemde de görülmeye devam eder.

Ağır ceza mahkemesi 5235 s. Kanun m.12

Ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar ile kanunda adıyla sayılan bazı suçlara bakan, bir başkan ve iki üyeden oluşan mahkemedir. Ayrıntı →

Asliye ceza mahkemesi 5235 s. Kanun m.11

Ağır ceza mahkemesinin ve sulh ceza hâkimliğinin görevi dışında kalan ceza davalarına bakan, tek hâkimli mahkemedir. Ayrıntı →

B

Basit yargılama usulü CMK m.251

Asliye ceza mahkemesinin görevine giren ve kanunda öngörülen cezanın üst sınırı iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası olan suçlarda, duruşma yapılmadan dosya üzerinden karar verilmesini sağlayan usuldür. Tarafların itiraz etmesi hâlinde dosya duruşmalı olarak görülür.

Beraat CMK m.223

Sanığın yüklenen suçtan aklanması anlamına gelen hükümdür. Fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması veya hukuka uygunluk nedeninin bulunması gibi hâllerde verilir.

Bilirkişi CMK m.62–73

Çözümü uzmanlık, özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkeme ya da savcılık tarafından görüşüne başvurulan kişidir. Hukuki konularda bilirkişiye başvurulamaz.

C

CMK

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun kısaltmasıdır. Soruşturma ve kovuşturmanın nasıl yürütüleceğini, koruma tedbirlerini ve kanun yollarını düzenler.

D

Duruşma

Mahkeme önünde sanığın, müdafiin, savcının ve diğer tarafların hazır bulunduğu, delillerin tartışıldığı ve savunmanın alındığı oturumdur.

E

El koyma CMK m.123–134

Suçun delili olabilecek ya da müsadereye konu eşyanın devlet tarafından muhafaza altına alınmasıdır. Kural olarak hâkim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emriyle yapılır. Ayrıntı →

Erteleme TCK m.51

İki yıl veya daha az süreli hapis cezasının infaz edilmeden denetim süresine bırakılmasıdır. Denetim süresi yükümlülüklere uyularak geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır.

Etkin pişmanlık TCK m.168, 192, 221

Suçu işledikten sonra zararı gideren veya suç ortaklarını ve delilleri bildiren kişi için kanunun öngördüğü ceza indirimi ya da cezasızlık hâlidir. Her suç için ayrı düzenlenir ve yalnızca kanunda öngörülen suçlarda uygulanır. Ayrıntı →

G

Gözaltı CMK m.91

Yakalanan kişinin soruşturmanın yürütülmesi amacıyla savcının kararıyla kısa bir süre tutulmasıdır. Kural olarak yirmi dört saati geçemez; toplu suçlarda savcı bu süreyi kanundaki sınırlar içinde uzatabilir. Ayrıntı →

H

Haksız tahrik TCK m.29

Haksız bir fiilin yarattığı hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişinin cezasında indirim yapılmasını sağlayan kuraldır. İndirim oranını mahkeme tahrikin ağırlığına göre belirler.

Hukuka aykırı delil CMK m.206, 217

Kanuna aykırı yöntemle elde edilen delildir. Hükme esas alınamaz; örneğin usulsüz arama sonucu bulunan eşya veya baskı altında alınan ifade bu kapsamdadır. Ayrıntı →

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) CMK m.231

İki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasına hükmedilen sanık hakkında, kanundaki şartlar varsa hükmün açıklanmayıp beş yıllık denetim süresine bırakılmasıdır. Bu süre kasıtlı yeni bir suç işlenmeden ve yükümlülüklere uyularak geçirilirse hüküm ortadan kaldırılır ve dava düşer.

Hüküm CMK m.223

Kovuşturmanın sonunda mahkemenin verdiği karardır. Beraat, mahkûmiyet, güvenlik tedbiri, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya davanın reddi kararlarından biri olabilir.

İ

İddianame CMK m.170

Soruşturma sonunda suç işlendiğine dair yeterli şüphe oluştuğunda savcının mahkemeye sunduğu, kamu davasını açan belgedir. Şüpheliye yüklenen suçu, delilleri ve lehe ile aleyhe hususları içerir. Ayrıntı →

İddianamenin iadesi CMK m.174

Mahkemenin, kanuna aykırı düzenlenmiş veya eksik delille hazırlanmış iddianameyi on beş gün içinde savcılığa geri göndermesidir.

İfade CMK m.147

Şüphelinin soruşturma aşamasında kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesidir. İfade sırasında susma ve müdafi yardımından yararlanma hakkı vardır. Ayrıntı →

İstinaf CMK m.272–285

İlk derece ceza mahkemesi hükmünün bölge adliye mahkemesinde hem olay hem hukuk yönünden incelenmesini sağlayan kanun yoludur. Süre, gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. Ayrıntı →

İştirak TCK m.37–41

Bir suçun birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesidir. Kanun müşterek failliği, azmettirmeyi ve yardım etmeyi ayrı ayrı düzenler.

İtiraz CMK m.267–271

Hâkim kararlarına ve kanunun gösterdiği mahkeme kararlarına karşı başvurulan kanun yoludur. Tutuklama ve adli kontrol kararları bunun en sık görülen örnekleridir; süre, kararın öğrenilmesinden itibaren iki haftadır. Sulh ceza hâkimliğinin bu kararlarına yapılan itirazı asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. Ayrıntı →

K

Kast TCK m.21

Suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir.

Katalog suç CMK m.100/3

Kanunun belirli bir tedbir için tek tek saydığı suçlardır. Örneğin CMK m.100/3'te sayılan suçlarda tutuklama nedeninin varlığı kabul edilebilir; iletişimin denetlenmesi gibi tedbirler için ayrı listeler vardır.

Katılan CMK m.237–243

Suçtan zarar gören kişinin kamu davasına taraf olarak dahil olmasıdır. Katılan, delil sunabilir ve hükme karşı kanun yollarına başvurabilir.

Kısıtlama kararı CMK m.153

Soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek hâllerde, savcının istemiyle hâkim tarafından müdafiin dosyayı inceleme yetkisinin sınırlanmasıdır. İfade ve bilirkişi raporları gibi bazı belgeler bu kısıtlamanın dışındadır. Ayrıntı →

Kovuşturma CMK m.2

İddianamenin kabulüyle başlayan ve hükmün kesinleşmesine kadar süren aşamadır. Bu aşamada suç şüphesi altındaki kişiye sanık denir. Ayrıntı →

Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (KYOK) CMK m.172–173

Soruşturma sonunda kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunmadığında savcının verdiği karardır. Bu karara karşı suçtan zarar gören, tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir. Ayrıntı →

M

Mağdur

Suçla hakkı doğrudan ihlal edilen kişidir. Ceza yargılamasında bilgi alma, vekil tutma ve şikâyette bulunma gibi hakları vardır.

Meşru savunma TCK m.25

Kişinin kendisine ya da başkasına yönelik haksız, gerçekleşen veya gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olan bir saldırıyı o anda defetmek için, saldırıyla orantılı biçimde hareket etmesidir. Bu durumda kişiye ceza verilmez.

Müdafi CMK m.2

Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukattır. Ayrıntı →

Müşteki

Suçtan zarar gördüğünü belirterek şikâyette bulunan kişidir. Kovuşturma aşamasında davaya katılma talebinde bulunursa katılan sıfatını kazanabilir.

Mütalaa CMK m.216

Kovuşturma sonunda Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşünü bildirdiği beyandır. Sanık ve müdafii bu görüşe karşı savunma yapar.

O

Olası kast TCK m.21

Failin suçun unsurlarının gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işlemesidir. Bu hâlde kasıtlı suçun cezası kanundaki oranlarda indirilir.

Ö

Ön ödeme TCK m.75

Kanunda belirlenen hafif suçlarda şüpheliye, belirlenen miktarı süresinde ödemesi için yapılan bildirimdir. Ödeme yapılırsa kamu davası açılmaz; hangi suçların kapsama girdiğini kanun belirler.

S

Sanık CMK m.2

Kovuşturmanın başlamasından, yani iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir. Ayrıntı →

Savcı

Cumhuriyet savcısı; suç şüphesini öğrendiğinde soruşturmayı yürüten, delilleri toplayan, iddianame düzenleyen ve duruşmada kamu adına görüş bildiren yargı mensubudur.

Seçenek yaptırım TCK m.50

Kısa süreli hapis cezası yerine verilebilen adli para cezası, kamuya yararlı bir işte çalıştırma veya belirli yerlere gitmekten yasaklanma gibi yaptırımlardır.

Seri muhakeme usulü CMK m.250

Kanunda sayılan bazı suçlarda, soruşturma aşamasında şüphelinin kabulüyle savcının önerdiği yaptırımın hâkim tarafından değerlendirilmesidir. Bu usulde ceza indirimli olarak belirlenir.

Sorgu CMK m.2

Şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından dinlenmesidir. Tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilen şüphelinin dinlenmesi de sorgudur.

Soruşturma CMK m.2

Suç şüphesinin yetkili mercilerce öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen aşamadır. Bu aşamayı savcı yürütür. Ayrıntı →

Suç örgütü TCK m.220

Kanunun suç olarak tanımladığı fiilleri işlemek amacıyla kurulan, üye sayısı, yapısı ve araçları bakımından bu amaca elverişli yapılanmadır. Yargıtay uygulamasında örgütün en az üç kişiden oluşması aranır. Ayrıntı →

Sulh ceza hâkimliği

Soruşturma aşamasında tutuklama, adli kontrol, arama ve el koyma gibi hâkim kararı gerektiren işleri yürüten tek hâkimli yargı merciidir. Ayrıntı →

Ş

Şikâyet TCK m.73

Suçtan zarar görenin, failin cezalandırılması isteğini yetkili mercilere bildirmesidir. Soruşturulması şikâyete bağlı suçlarda şikâyet, fiili ve faili öğrenmeden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır. Ayrıntı →

Şüpheli CMK m.2

Soruşturma aşamasında suç şüphesi altında bulunan kişidir. Ayrıntı →

T

Tahliye CMK m.103–104

Tutuklu kişinin serbest bırakılmasıdır. Şüpheli veya sanık soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmeyi isteyebilir. Ayrıntı →

Taksir TCK m.22

Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle, bir davranışın suçun kanuni tanımındaki sonucu öngörülmeden gerçekleştirilmesidir.

Tanık CMK m.43–61

Olaya ilişkin bildiklerini mahkeme veya savcılık önünde anlatan kişidir. Şüpheli veya sanığın yakınlarının tanıklıktan çekinme hakkı vardır.

Temyiz CMK m.286–307

Bölge adliye mahkemesi kararlarının Yargıtay tarafından hukuka uygunluk yönünden incelenmesidir. Kanunda sayılan bazı kararlar temyiz edilemez; süre, gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. Ayrıntı →

Tensip CMK m.175

İddianamenin kabulünden sonra mahkemenin duruşma gününü belirlediği, tarafların çağrılmasına ve delillerin toplanmasına karar verdiği hazırlık işlemidir. Bu kararların yazıldığı tutanağa tensip zaptı denir.

Teşebbüs TCK m.35

Kişinin işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamasıdır. Bu durumda ceza kanundaki oranlarda indirilir.

Tutuklama CMK m.100

Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin varlığı hâlinde, şüpheli veya sanığın hâkim kararıyla özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. İşin önemi ve beklenen cezayla ölçülü olmalıdır. Ayrıntı →

U

Uzlaşma CMK m.253–255

Kanunda sayılan suçlarda şüpheli veya sanık ile suçtan zarar görenin bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasıdır. Uzlaşma gerçekleşir ve edim yerine getirilirse soruşturma veya dava sona erer.

V

Vekil CMK m.2

Katılan, şikâyetçi veya suçtan zarar göreni ceza muhakemesinde temsil eden avukattır.

Y

Yakalama CMK m.90

Suçüstü hâlinde veya hakkında yakalama emri bulunan kişinin özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. Yakalanan kişiye hakları derhâl bildirilir. Ayrıntı →

Z

Zamanaşımı TCK m.66–68

Kanunda belirlenen süre geçtiğinde davanın düşmesi (dava zamanaşımı) veya cezanın infaz edilememesi (ceza zamanaşımı) sonucunu doğuran kurumdur. Süreler suçun cezasının ağırlığına göre değişir.

Zorunlu müdafi CMK m.150

Şüpheli veya sanık çocuk, kendini savunamayacak derecede malul, sağır ya da dilsizse veya alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren bir suç söz konusuysa, isteği aranmadan baro tarafından görevlendirilen avukattır. Ayrıntı →