KISA CEVAP
Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar süren ve savcılığın yürüttüğü evredir. Kovuşturma ise iddianamenin mahkemece kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer (CMK m.2, m.175). Savcı yeterli şüphe görmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verir; bu karara suçtan zarar gören, tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.173).
Ceza yargılamasının iki evresi
Bir ceza dosyası iki ana evreden geçer. Hangisinde olduğunuz; kimin karar verdiğini, dosyaya ne kadar erişebildiğinizi ve hangi hakların öne çıktığını belirler.
| Soruşturma | Kovuşturma | |
|---|---|---|
| Başlangıç | Suç şüphesinin öğrenilmesi | İddianamenin mahkemece kabulü |
| Yöneten | Cumhuriyet savcısı (kolluk savcının emrinde) | Mahkeme |
| Kişinin sıfatı | Şüpheli | Sanık |
| Dosyaya erişim | Bazı suçlarda hâkim kararıyla kısıtlanabilir | Müdafi tüm dosyayı inceleyebilir |
| Bitiş | İddianamenin kabulü veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı | Hükmün kesinleşmesi |
Soruşturma evresinde neler olur?
Savcı bir suç işlendiğini öğrendiğinde, kamu davası açmaya yer olup olmadığına karar vermek için gerçeği araştırır. Bu evrede kolluk delil toplar, şüphelinin ve tanıkların ifadeleri alınır, gerekirse arama, el koyma, bilirkişi incelemesi gibi işlemler yapılır. Şüphelinin ifade sırasındaki hakları emniyette ifade verme yazısında anlatılıyor.
Soruşturma birkaç farklı sonuçla bitebilir:
- Suç uzlaştırma kapsamındaysa önce uzlaştırma denenir.
- Suç önödeme kapsamındaysa şüpheliye önödeme teklif edilir.
- Yeterli şüphe yoksa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
- Yeterli şüphe varsa iddianame düzenlenir.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz
Savcı, soruşturma sonunda kamu davası açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse ya da kovuşturma olanağı yoksa kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Bu karar suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir (CMK m.172/1).
Karardan sonra aynı fiil için dava açılabilmesi, yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmesine ve bu konuda sulh ceza hâkimliğinin karar vermesine bağlıdır (m.172/2).
İtiraz: Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (m.173/1). Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirecek olaylar ve deliller belirtilir. Hâkimlik itirazı yerinde bulursa savcı iddianame düzenler; bulmazsa itiraz gerekçeli olarak reddedilir ve itiraz eden giderlere mahkûm edilir. Bu süre, 7499 sayılı Kanunla on beş günden iki haftaya çevrilmiştir ve 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır.
İddianame ve iadesi
Soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler (m.170/2). İddianame görevli ve yetkili mahkemeye verilir.
Mahkeme, iddianame ve soruşturma evrakının kendisine verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde bütün belgeleri inceler ve eksik veya hatalı noktaları göstererek iddianameyi iade edebilir. Kanundaki iade nedenleri şunlardır (m.174/1):
- İddianamenin m.170'e aykırı düzenlenmesi
- Suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil toplanmadan düzenlenmesi
- Önödeme, uzlaştırma ya da seri muhakeme usulüne tabi olduğu açık işlerde bu usuller uygulanmadan düzenlenmesi
- İzne veya talebe bağlı suçlarda izin ya da talep olmaksızın düzenlenmesi
- On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal inceleme yaptırılmadan düzenlenmesi
Suçun hukuki nitelendirmesi gerekçesiyle iddianame iade edilemez (m.174/2). Süre sonunda iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır. İade kararına karşı savcı itiraz edebilir.
Kovuşturma evresi: tensipten hükme
İddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar (m.175/1). Mahkeme duruşma gününü belirler ve duruşmada bulunması gerekenleri çağırır. Uygulamada bu ilk hazırlık kararlarının yazıldığı tutanağa tensip zaptı denir. İddianame, çağrı kâğıdıyla birlikte sanığa tebliğ edilir (m.176).
AŞAMA 1
Tensip
Duruşma günü belirlenir, tanıklar ve sanık çağrılır, eksik deliller için yazılar yazılır.
AŞAMA 2
İlk duruşma
Kimlik tespiti, iddianamenin anlatılması, hakların hatırlatılması ve sanığın sorgusu yapılır (m.191).
AŞAMA 3
Delillerin ortaya konması
Tanıklar dinlenir, belgeler okunur, bilirkişi raporları tartışılır.
AŞAMA 4
Mütalaa ve savunma
Savcı esas hakkındaki görüşünü bildirir; sanık ve müdafii savunma yapar.
AŞAMA 5
Son söz ve hüküm
Son söz sanığa verilir; mahkeme hükmü açıklar.
Duruşmadaki haklar için şüpheli ve sanık hakları, adım adım akış için süreç rehberi sayfalarına bakabilirsiniz.
Uzlaşma ve önödeme
Uzlaşma (CMK m.253)
Kanunun saydığı suçlarda şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören arasında uzlaştırma girişiminde bulunulur. Kapsam iki gruptur: soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar ile şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın kanunda sayılan bazı suçlar. Bu ikinci grupta kasten yaralamanın bazı hâlleri, taksirle yaralama, tehdidin temel şekli, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, dolandırıcılık ve güveni kötüye kullanmanın bazı hâlleri yer alır.
Şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip ve hakaret suçlarında uzlaştırma yoluna gidilemez (m.253/3). Uzlaşma kapsamındaki bir suç bu kapsama girmeyen bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse de uzlaşma uygulanmaz. Dava açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir (m.254).
Önödeme (TCK m.75)
Uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, yalnız adli para cezası gerektiren veya kanundaki hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçlarda şüpheliye önödeme teklif edilir. Ödenecek miktar; adli para cezası maktu ise o miktar, değilse alt sınırı, hapis cezası için ise alt sınırın her günü karşılığı yüz Türk lirası üzerinden hesaplanır. Soruşturma giderleriyle birlikte on gün içinde ödenirse kamu davası açılmaz. Failin on gün içinde talep etmesi hâlinde ödeme, birer ay arayla üç eşit taksite bölünebilir; taksitler ödenmezse önödeme hükümsüz kalır.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB)
HAGB, mahkemenin kurduğu hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasıdır; müsadereye ilişkin hükümler bunun dışındadır (m.231/5). Kurum son yıllarda iki kez köklü biçimde değişti.
Güncel durum
Anayasa Mahkemesi 1 Haziran 2023 tarihli, E.2022/120, K.2023/107 sayılı kararıyla (Resmî Gazete: 1 Ağustos 2023) HAGB'yi düzenleyen fıkraların büyük bölümünü iptal etti; iptal bir yıl sonra yürürlüğe girecekti. Kararın gerekçelerinden biri, sanığın hüküm kurulmadan HAGB'yi kabul ederek istinaf hakkından peşinen vazgeçmiş sayılmasıydı. Kanun koyucu 7499 sayılı Kanunla (Resmî Gazete: 12 Mart 2024) maddeyi yeniden düzenledi. Güncel metinde sanığın kabulüne ilişkin bir şart yer almıyor ve HAGB kararına karşı itiraz yerine istinaf yolu öngörülüyor.
Bugünkü metne göre şartlar şunlardır:
- Hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası olmalı (m.231/5).
- Sanık daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olmalı (m.231/6-a).
- Mahkeme, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışlarına bakarak yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varmalı (m.231/6-b).
- Mağdurun veya kamunun zararı aynen iade, eski hâle getirme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmiş olmalı (m.231/6-c).
HAGB verilen hükümde hapis cezası ertelenemez ve seçenek yaptırımlara çevrilemez (m.231/7). Sanık beş yıl denetim süresine tabi tutulur; mahkeme bir yılı geçmemek üzere denetimli serbestlik tedbiri de belirleyebilir (m.231/8). Bu süre kasten yeni bir suç işlenmeden ve yükümlülüklere uyularak geçirilirse hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir (m.231/10). Aksi hâlde mahkeme hükmü açıklar (m.231/11).
HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir ve inceleme usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden yapılır (m.231/12). İşkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa m.17 kapsamında kötü muamele sayılabilecek suçlarda HAGB uygulanmaz (m.231/14). Kanun yolu süreleri için istinaf ve temyiz yazısına, süre hesabı için süre hesaplama aracına bakabilirsiniz.
VARSAYIMSAL ÖRNEK
Çiğli'de bir işyerinden ürün alıp parasını ödemeden çıkan E hakkında hırsızlık şüphesiyle soruşturma başlar. Hırsızlık uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında olduğundan dosya önce uzlaştırmaya gönderilir. İşyeri sahibi zararın ödenmesi karşılığında uzlaşmayı kabul eder ve edim yerine getirilir; savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir.
Uzlaşma sağlanamasaydı savcı iddianame düzenleyecekti. Duruşma sonunda iki yıl veya daha az hapis cezası verilse ve diğer şartlar bulunsa, mahkeme HAGB kararı verebilirdi. Gerçek bir dosyada suçun nitelikli hâlleri ve uzlaşmanın kapsamı ayrıca incelenir.
Sık sorulan sorular
Soruşturma ne kadar sürer?
Kanunda soruşturma için genel bir azami süre yoktur; süre, dosyanın niteliğine ve toplanacak delillere göre değişir. Dava zamanaşımı ise suçun cezasına göre ayrıca işler.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararına şüpheli itiraz edebilir mi?
Kanun itiraz hakkını suçtan zarar görene tanır. Şüphelinin lehine olan bu karara itirazda hukuki yararı da kural olarak bulunmaz.
HAGB sicile işler mi?
HAGB kararı adli sicile değil, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar yalnızca bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak savcı, hâkim veya mahkeme tarafından istenirse kullanılabilir (m.231/13).
Uzlaşma teklifini reddedersem ne olur?
Uzlaşma tarafların iradesine dayanır. Taraflardan biri kabul etmezse soruşturma veya kovuşturma olağan şekilde devam eder.
Kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.2, 170, 172, 173, 174, 175, 176, 191, 231, 253, 254 ve geçici m.6 (mevzuat.gov.tr)
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.75 (mevzuat.gov.tr)
- 7499 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, Resmî Gazete 12.03.2024, sayı 32487 (resmigazete.gov.tr)
- Anayasa Mahkemesi, 01.06.2023, E.2022/120, K.2023/107 (Resmî Gazete 01.08.2023, sayı 32266)
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir. Her dosyanın delil durumu ve usul özellikleri farklıdır; somut bir olayda sonuç, dosyanın kendi koşullarına göre değerlendirilir.
